16. Kongres Bibliotek „Poczuj się bezpiecznie” – relacja
Data publikacji: 01/12/25
Podczas powitania i wprowadzenia, reprezentujący Organizatorów Kongresu dr Joanna Lempart z Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności i Jacek Królikowski z FRSI podkreślali rolę bibliotek jako lokalnych centrów, które pomagają budować i wzmacniać odporność społeczną w swoich środowiskach. Zachęcili również do refleksji na temat kształtowania poczucia bezpieczeństwa w zespołach bibliotek – by móc dawać bezpieczeństwo innym, biblioteki powinny zadbać o przyjazne środowisko pracy, dobre relacje i dobrostan bibliotekarek i bibliotekarzy.
Lokalna odpowiedź na globalne wyzwania dla bezpieczeństwa
Pierwsza plenarna rozmowa dotyczyła współczesnych zagrożeń bezpieczeństwa, roli Polski w kontekście wojny w Ukrainie oraz sposobów wzmacniania odporności społecznej. Ekspertki i eksperci przedstawili krótką diagnozę aktualnych zagrożeń, opowiedzieli o założeniach ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej oraz o Poradniku bezpieczeństwa opracowanym przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji i Ministerstwo Obrony Narodowej.
Rozmówcy podkreślali rolę edukacji dla bezpieczeństwa. Mówili o potrzebie rozwijania kompetencji, krytycznego myślenia i przygotowania społeczności do samodzielnego funkcjonowania w czasie kryzysu. Biblioteka w tym kontekście pełni ważną rolę edukacyjną, udostępniając zasoby wiedzy i pracując z lokalną społecznością. Ale przede wszystkim biblioteki są instytucjami cieszącymi się społecznym zaufaniem. Pracują z ludźmi i budują relacje – dlatego tak ważna jest ich rola w rozwijaniu i wzmacnianiu odporności społecznej. W dyskusji przewijał się również wątek potrzeby rozmawiania o zagrożeniach w sposób, który nie paraliżuje, lecz mobilizuje do działania.
W rozmowie uczestniczyli: dr Paulina Piasecka (Centrum Badań nad Terroryzmem, Uniwersytet Civitas), st. bryg. dr hab. Izabella Grabowska-Lepczak (Katedra Nauk Społecznych, Akademia Pożarnicza), Robert Klonowski (Departament Ochrony Ludności i Zarządzania Kryzysowego w MSWiA), a prowadził ją Maciej Makulski z Fundacji im. Heinricha Bölla.
Biblioteki i samorządy w czasach kryzysów
W drugiej rozmowie wiele miejsca poświęcono praktycznym lekcjom płynącym z pandemii, wojny w Ukrainie i klęsk żywiołowych. Podkreślano, że żadnej sytuacji kryzysowej nie da się w pełni przewidzieć ani zaplanować systemowej odpowiedzi na nią. O skuteczności działań decydują przede wszystkim ludzie. W wielu miejscowościach brakowało gotowych procedur, dlatego od pierwszych dni to biblioteki i domy kultury przejmowały rolę punktów pomocy, informacji i wsparcia.
Mówiono o wysokich kosztach emocjonalnych, jakie ponoszą osoby zaangażowane w działania pomocowe, i o potrzebie objęcia takich osób wsparciem psychologicznym. Przykłady z różnych regionów pokazały, że w sytuacji kryzysowej kluczowe znaczenie mają zbudowane wcześniej i sprawnie działające sieci współpracy – z bibliotekami, organizacjami społecznymi, ekspertami, społecznikami czy grupami migranckimi. Dzięki takim sieciom możliwe jest szybkie i skuteczne reagowanie.
Ważnym wątkiem rozmowy była także dezinformacja i cyberprzemoc jako nowe formy kryzysu. Biblioteki pełnią dziś rolę lokalnych centrów edukacji medialnej, które uczą, jak dbać o higienę cyfrową i weryfikować informacje. Największymi atutami w sytuacjach kryzysowych są relacje, kompetencje i współpraca. Zdaniem rozmówców inwestowanie w zespoły bibliotek i lokalne partnerstwa to podstawa w budowaniu odpornych społeczności.
W rozmowie uczestniczyli: Marta Majewska (Burmistrz Miasta Hrubieszowa), Jerzy Woźniakiewicz (Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Krakowie) i Jarosław Rudnicki (Centrum Kultury i Biblioteki w Bardzie), a prowadził ją Filip Jędruch.
W czasie sesji plenarnej zaprosiliśmy publiczność do udziału w aktywnościach relaksacyjnych, poprzedzonych wprowadzeniem merytorycznym o funkcjonowaniu układu nerwowego człowieka i sposobach na rozluźnienie.
Konkurs im. Olgi Rok
Konkurs stypendialny im. Olgi Rok został zorganizowany w tym roku już po raz czternasty. Celem Konkursu jest wsparcie rozwoju osobistego kobiet pracujących w bibliotekach publicznych i docenienie roli, jaką biblioteki – i zatrudnione w nich kobiety – odgrywają w rozbudzaniu aspiracji oraz rozwoju społeczności, których częścią jest biblioteka.
Bibliotekarki z całej Polski mogły ubiegać się o stypendium w dwóch kategoriach konkursowych: placówka biblioteczna mniejsza oraz placówka biblioteczna większa. Wysokość stypendium w każdej z dwóch kategorii wynosi 5 000 zł. Podczas oceny wniosków Kapituła Konkursu bierze pod uwagę to, w jakim stopniu doświadczenia kandydatki mogą być inspirujące dla innych kobiet, czego mogą nauczyć się od niej inne biblioteki, szczególnie w zakresie pozyskiwania nowych użytkowników i zaangażowania w życie lokalnej społeczności, oraz potencjał kandydatek jako liderek zmiany w swoich społecznościach. Operatorem Funduszu Wieczystego im. Olgi Rok jest Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce.
W XIV edycji Konkursu wyróżnienia w kategorii placówki mniejsze otrzymały:
- Anna Jach (Oleśnicka Biblioteka Publiczna im. M. Reja)
- Małgorzata Kaczmarek (Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna w Nowym Tomyślu)
- Agata Szyszka-Mądro (Gminna Biblioteka Publiczna im. Ambrożego Grabowskiego w Kętach)
Wyróżnienie w kategorii placówki większe otrzymała:
- Aurelia Wojtalewicz (Wojewódzka Biblioteka Publiczna – Książnica Kopernikańska – Mediateka w Młynach)
Nagrodę w kategorii placówki mniejsze otrzymała:
- Jolanta Janiec (Miejska Biblioteka Publiczna – Hrubieszowskie Centrum Dziedzictwa im. Krystyny i Stefana Du Chateau)
Nagrodę w kategorii placówki większe otrzymała:
- Dorota Kowalczyk (Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. dr. Witolda Bełzy w Bydgoszczy)
Serdecznie gratulujemy!
Na zakończenie części plenarnej Kongresu uczestniczki i uczestnicy wysłuchali wykładu Gościa Specjalnego – Tomasza Stawiszyńskiego pt. „Pochwała (nie)bezpieczeństwa”. Nawiązując do swojej książki pt. „Reguły na czas chaosu”, p. Tomasz podzielił się z nami refleksjami na temat czasu chaosu, czyli takiego momentu historycznego, w którym dotychczasowe sposoby opisywania świata przestały być skuteczne. Autor zauważył, że żyjemy w rzeczywistości nieprzewidywalnej i nieoczywistej, którą jednak – paradoksalnie – możemy odkryć na nowo i nauczyć się ją doceniać. Wskazał pięć głównych zagrożeń – źródeł chaosu. Są to: apokaliptyzm – przekonanie o nadchodzącej katastrofie, dające złudzenie, że złożony problem można szybko rozwiązać; panemocjonalizm – traktowanie emocji jako właściwych narzędzi do opisywania świata; polaryzacja – sytuacja, w której dwie strony sporu nie uznają siebie nawzajem i swoich praw; kult siły, sukcesu i sprawności – postawa wypierająca słabość, chorobę czy starość oraz myślenie spiskowe – praktyka uzasadniania jakiejkolwiek tezy i wyszukiwania wszelkich argumentów, by ją potwierdzić.
Autor zaproponował pięć postaw – środków zaradczych na wymienione zagrożenia. Są to: cierpliwość wobec apokaliptycznego lęku, dystans wobec nadmiaru emocji, skromność jako antidotum na polaryzację, współczucie wobec kultu siły oraz powściągliwość wobec teorii spiskowych. A narzędziem pozwalającym rozwijać krytyczne myślenie i wrażliwość jest czytanie literatury.
Tematyka warsztatów w pierwszym i drugim dniu Kongresu dotyczyła różnych aspektów tworzenia bezpiecznego środowiska i kultury pracy, bezpieczeństwa indywidualnego (fizycznego, psychicznego, cyfrowego), zarządzania kryzysowego, projektowania w bibliotece dostępnych, przyjaznych przestrzeni dla różnych grup – w tym osób z niepełnosprawnościami, osób neuroatypowych, doświadczających różnych trudności w korzystaniu z bibliotecznych budynków i zasobów, a także roli ciszy w pracy biblioteki.
W kuluarach można było odwiedzić stoiska Stowarzyszenia Dyrektorek i Dyrektorów „INICJATYWY” i Stowarzyszenia Labib (współorganizatorów 16. Kongresu Bibliotek) oraz innych organizacji i inicjatyw współpracujących z bibliotekami lub mających dla nich wartościową ofertę. STRESmisja zaprezentowała psychoedukacyjną grę, która uczy technik radzenia sobie ze stresem. Na stoisku Intibag można było zapoznać się z autorskimi obiektami sensorycznymi do pracy z ciałem, stymulującymi pracę układu nerwowego. Fundacja DKMS dzieliła się wiedzą na temat dawstwa szpiku i pomagała osobom zainteresowanym zarejestrować się w bazie potencjalnych Dawców. Zespół Ale Granda zaprezentował gry, które można udostępniać w wykorzystać w bibliotece lub wykorzystać na zajęciach edukacyjnych. Gościliśmy również przedstawicielki Ukraińskiej Bibliotecznej Asocjacji, które opowiadały, jak funkcjonują biblioteki w czasie wojny, w tym również, jak działają zorganizowane tam miejsca schronienia przed atakami agresora.
Naszym zamiarem było, by temat przewodni tegorocznego Kongresu Bibliotek zainspirował Was do rozmowy o bibliotece – pod różnymi względami – bezpiecznej, ale również takiej, której zespół pracowniczek i pracowników może czuć się bezpiecznie. Zachęcaliśmy do myślenia o bezpieczeństwie w sposób praktyczny i pragmatyczny – nie tylko w kontekście realnych zagrożeń, kryzysów czy wyzwań, lecz także w codziennej pracy i relacjach z otoczeniem. Zarówno w czasie plenarnych rozmów, jak i na warsztatach i w kuluarach często wybrzmiewało przekonanie o znaczącej roli bibliotek oraz pracujących tam osób w budowaniu silnych, zdrowych, odpornych społeczności.
Fot. Karolina Szczepocka
Kongres Bibliotek „Poczuj się bezpiecznie. O roli biblioteki w czasach niepewności” realizowany jest przez Fundację Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w ramach Programu Rozwoju Bibliotek. Program wspiera tysiące bibliotek publicznych w całej Polsce w pełnieniu roli lokalnych centrów aktywności społecznej. W takich placówkach ludzie spędzają czas, rozwijają swoje zainteresowania, zdobywają nowe umiejętnościi wspólnie działają. Program Rozwoju Bibliotek to przedsięwzięcie Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności prowadzone przez Fundację Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego. W latach 2009-2015 było realizowane w ramach partnerstwa z Fundacją Billa i Melindy Gatesów.
