Barometr zaangażowanej biblioteki — raport z badania zjawiska presji, autocenzury i efektu mrożącego w polskich bibliotekach publicznych

Koncepcja badania i treść raportu: Natalia Gromow

Badanie, przeprowadzone na reprezentatywnej grupie 364 respondentów, dostarcza twardych dowodów na to, że biblioteki publiczne przestały być postrzegane jedynie jako wypożyczalnie i czytelnie, a stały się aktywnym polem sporów ideologicznych. Wyniki wskazują, że niemal co piąta placówka wśród badanych (19%) doświadczyła w ciągu ostatnich dwóch lat bezpośrednich, wrogich reakcji zewnętrznych, co realnie wpływa na ograniczanie ich misji edukacyjnej i społecznej.

Co nam mówi Barometr?

• Presja ma wiele twarzy. 19% z badanych doświadczyło bezpośredniej presji. W małych miejscowościach ma ona charakter relacyjny (naciski decydentów), w dużych miastach – instytucjonalny i prawny.
• Paradoks niepewności. Okazuje się, że najbardziej „mrozi” nas nie sama konfrontacja, ale życie w sferze niedomówień. Osoby, które nie wiedzą, czy doświadczyły presji, deklarują wyższy poziom lęku niż te, które mają za sobą „chrzest bojowy”.
• Lider jako tarcza – nasze najważniejsze odkrycie. Silne wsparcie dyrektora potrafi niemal czterokrotnie zredukować skalę wycofywania się pracowników z trudnych tematów. Dobry przywódca to najlepszy „bezpiecznik” autonomii biblioteki.
• Krzyk o wsparcie. Wynik 4,7/5 – tak wysokie jest zapotrzebowanie na „apteczkę emocjonalną”, czyli wsparcie psychologiczne dla bibliotekarzy. To dowód na to, że jako środowisko jesteśmy przeciążeni i potrzebujemy nowych narzędzi ochrony.

W środku znajdziesz:

• analizę efektu mrożącego – dowiesz się, jak lęk wpływa na nasze decyzje programowe i dlaczego „bezpieczna neutralność” może być pułapką, która spycha nas do roli „przezroczystych” wypożyczalni;
• morfologię presji – opisujemy realne incydenty – od agresji „za kolorowe skarpetki” po naciski polityczne na sesjach rad gmin;
• diagnozę luk kompetencyjnych – sprawdziliśmy, jakich narzędzi nam brakuje – od rzecznictwa po zarządzanie hejtem w sieci;
• perspektywę międzynarodową – zobaczysz, jak polskie biblioteki wypadają na tle trendów światowych i czym jest scenariusz „The Fuzzy Record Problem”;
• Scenariusze przyszłości – co nas czeka w 2030 roku? Wybieramy między marginalizacją a budową „kultury odporności”;
• rekomendacje operacyjne: konkretne postulaty zmian – od tarczy prawnej (status funkcjonariusza publicznego) po systemowe wsparcie finansowe.

Publikacja raportu jest efektem realizacji etapu diagnostycznego, stanowiącego fundament projektu Stowarzyszenia LABiB „Biblioteka zaangażowana. Edukacja i kultura przeciwko nienawiści”. Decyzja o przeprowadzeniu badania została podjęta w odpowiedzi na narastającą polaryzację społeczną, która w sposób bezpośredni wpływa na codzienną pracę instytucji kultury.

Doświadczenia bibliotekarzy w całym kraju wskazywały na rosnącą presję zewnętrzną, jednak dotychczas brakowało ogólnopolskich danych, które pozwoliłyby na systemowe nazwanie tego problemu. Celem „Barometru” było wyjście poza sferę przypuszczeń i anegdotycznych świadectw, aby stworzyć rzetelną, opartą na liczbach diagnozę stanu odporności polskich bibliotek. Wyniki te służą jako baza do opracowania konkretnych narzędzi wsparcia dla pracowników sektora kultury, którzy codziennie stają na straży pluralizmu informacyjnego. Postawienie tezy o istnieniu efektu mrożącego w bibliotekach wynika z dostrzeżenia ewolucji etosu zawodowego w warunkach silnej polaryzacji. Przez dekady po 1989 roku „neutralność” była dla bibliotekarzy tarczą – pozwalała na budowanie instytucji pluralistycznych. Jednak we współczesnych realiach ta sama neutralność zaczęła pełnić rolę klatki. Diagnoza „Barometru” ma na celu oddzielenie rzetelnego obiektywizmu od zracjonalizowanej ucieczki przed konfliktem, która w literaturze przedmiotu definiowana jest jako autocenzura.

PROJEKT: „BIBLIOTEKA ZAANGAŻOWANA. EDUKACJA I KULTURA PRZECIWKO NIENAWIŚCI”

Raport jest integralną częścią szerokiej inicjatywy Stowarzyszenia LABiB, realizowanej w ramach projektu dofinansowanego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Fundację Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego. Projekt wyrasta z przekonania, że biblioteka publiczna jest jedną z ostatnich przestrzeni, w których możliwy jest bezpieczny dialog ponad podziałami – pod warunkiem wyposażenia jej pracowników w odpowiednie kompetencje i mechanizmy obronne. W ramach projektu wdrażane są innowacyjne rozwiązania, takie jak Matryca Bezpiecznego Dialogu czy Akademia Odważnego Bibliotekarza. Mają one na celu przekształcenie lęku przed kontrowersją w profesjonalną gotowość do podejmowania trudnych, ale ważnych społecznie tematów.

Raport można pobrać ze strony: https://labib.team/premiera-raportu-barometr-zaangazowanej-biblioteki-od-diagnozy-leku-do-kultury-odpornosci/