Biblioteki.org > Artykuły > O książkach projektowanych uniwersalnie i ich wykorzystywaniu w bibliotece – doświadczenia projektu „Książki bez granic”

O książkach projektowanych uniwersalnie i ich wykorzystywaniu w bibliotece – doświadczenia projektu „Książki bez granic”

Data publikacji: 07/01/26
Projekt „Books Without Borders” („Książki bez granic”), realizowany przez partnerów z Polski, Niemiec, Norwegii i Ukrainy, to nowatorskie przedsięwzięcie, którego celem jest wspieranie osób dorosłych doświadczających trudności w czytaniu książek poprzez upowszechnianie metody uniwersalnego projektowania literatury. W tym artykule przedstawiamy ideę projektu, zrealizowane działania oraz udostępnione materiały.

W XXI wieku, zdominowanym przez media cyfrowe, zbyt mało osób czyta książki. Osoby nieczytające pozbawione są możliwości i korzyści, jakie zapewnia kontakt z książką – takich jak np. sprawniejszy umysł, bogatsze słownictwo i wyobraźnia, a także rozwój empatii, krytycznego myślenia czy umiejętności komunikowania się z innymi. Niski poziom czytelnictwa ma różne przyczyny. Jedną z nich jest niedostosowanie oferty książek dostępnych na rynku wydawniczym lub w bibliotekach do potrzeb osób, dla których czytanie jest utrudnione. Takie trudności mogą być spowodowane zaburzeniami poznawczymi, neuroatypowością (czyli odmiennymi niż powszechne sposobami funkcjonowania mózgu), chorobami neurodegeneracyjnymi, starszym wiekiem czy niedostateczną znajomością języka. Część osób nieczytających nie znalazło dotychczas odpowiednich dla siebie książek, a czytanie książek ogólnodostępnych wymaga od nich zbyt dużego wysiłku.

Na powyższe wyzwania odpowiada nasz projekt „Books Without Borders” („Książki bez granic”). Przygotowując go, skorzystaliśmy z doświadczeń norweskiej organizacji Stiftelsen Lese (wcześniej Leser søker bok), która od wielu lat wspiera tworzenie książek projektowanych uniwersalnie i upowszechnia je m.in. w bibliotekach.

Uniwersalne projektowanie to podejście stosowane w architekturze i usługach publicznych. Projektowane w ten sposób produkty, przestrzenie czy usługi powinny być dostępne i użyteczne dla wszystkich w największym możliwym zakresie, bez potrzeby dostosowania lub wprowadzania specjalistycznych rozwiązań. W projekcie „Books Without Borders” zaadaptowaliśmy to podejście do tworzenia książek literackich dla osób dorosłych. Z takich książek może korzystać bardzo szeroka i różnorodna grupa potencjalnych czytelników i czytelniczek. Jednak przede wszystkim są one odpowiednie dla osób doświadczających trudności w czytaniu, np. dla osób neuroatypowych, w spektrum autyzmu, z dysleksją, w starszym wieku, a także dla osób uczących się nowego języka.

Norweski model „Książki dla wszystkich”

Metodę uniwersalnego projektowania książek, którą upowszechniamy w naszym projekcie, stworzyła i od wielu lat stosuje w swojej pracy organizacja Stiftelsen Lese – nasz norweski partner w projekcie „Books Without Borders”. Tworząc książkę tą metodą, uwzględnia się różnorodność potrzeb potencjalnych czytelników i czytelniczek na wszystkich etapach pracy nad projektem – od wykreowania miejsca, bohaterów i historii, poprzez budowanie narracji, dobór stylu i słownictwa, aż do dopracowania formy wydawniczej książki: kompozycji, czcionek, ilustracji, składu, a nawet rodzaju papieru. Takie książki mają wysoką wartość literacką i artystyczną, ale jednocześnie są łatwiejsze do czytania i rozumienia dzięki takim rozwiązaniom jak szersze marginesy, większa interlinia, czytelny font, niejustowany skład czy duży kontrast między tekstem a tłem. Usuwanie barier utrudniających czytanie sprawia, że książka staje się atrakcyjna, przyjazna i angażująca dla osoby czytającej. Chodzi bowiem o to, by jak najwięcej osób czerpało przyjemność i korzyści z kontaktu z literaturą.

Działania zrealizowane w projekcie

W ramach projektu opracowaliśmy przewodnik „Książki projektowane uniwersalnie – jak je tworzyć i wykorzystywać w pracy biblioteki?”, udostępniony dla wszystkich zainteresowanych w pięciu wersjach językowych: angielskiej, polskiej, niemieckiej, norweskiej i ukraińskiej. Publikacja pełni rolę kompendium wiedzy na temat uniwersalnego projektowania literatury. Zawiera szczegółowe opisy poszczególnych etapów procesu projektowania, wykaz kryteriów oceny dostępnych książek, wskazówki dotyczące wykorzystania takich książek w bibliotekach oraz przykłady dobrych praktyk – działań bibliotek skierowanych do osób doświadczających trudności w czytaniu. Wśród opisanych działań znajdują się m.in. kluby czytelnicze, czytanie uczestniczące czy kafejki językowe. Suplementem do przewodnika jest lista kryteriów, za pomocą których można oceniać książki pod względem stopnia zgodności z zasadami uniwersalnego projektowania.

Przewodnik w językach: angielskim, niemieckim, norweskim, polskim i ukraińskim znajduje się tutaj:

W każdym kraju uczestniczącym w projekcie powstała baza lub lista książek dostępnych na rynku wydawniczym (albo w bibliotekach), które posiadają przynajmniej kilka cech książek zaprojektowanych uniwersalnie. Książki te mogą być polecane osobom doświadczającym trudności w czytaniu lub wykorzystywane w pracy z takimi osobami.

Bazy (listy) książek znajdują się tutaj:

Partnerzy projektu przeprowadzili w swoich krajach szkolenia dla bibliotekarek i bibliotekarzy. Tematyka szkoleń obejmowała zarówno wiedzę o uniwersalnym projektowaniu, jak i metody pracy z osobami dorosłymi o różnych potrzebach.
Zostały również zrealizowane szkolenia online. Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego zorganizowała cykl webinariów edukacyjnych poświęconych specyfice pracy z różnymi grupami osób doświadczających trudności w czytaniu (w tym z osobami z ADHD, dysleksją, demencją czy w spektrum autyzmu).

Nagrania webinariów udostępniliśmy tutaj:

Uzupełnieniem materiałów edukacyjnych jest seria 4 krótkich filmów edukacyjnych pod wspólnym tytułem „Jak pozyskać zaangażowanych czytelników”, przygotowanych przez Stiftelsen Lese:

Partnerzy projektu w poszczególnych krajach zaprosili do współpracy autorów i ilustratorów, którzy stworzyli książki zgodnie z ideą uniwersalnego projektowania. W Polsce powstało 9 książek wydanych przez Fundację Powszechnego Czytania pod wspólną nazwą: seria „Mosty”. Українська бібліотечна асоціація (Ukraińskie Stowarzyszenie Bibliotek) stworzyła komiks pt. „Słowa jak pieśń. Językowe wędrówki po Ukrainie”, który udostępniła na tej stronie. W bibliotekach uczestniczących w projekcie odbyły się pilotażowe warsztaty z wykorzystaniem książek, skierowane do różnych grup osób doświadczających trudności w czytaniu.

Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego przygotowała kurs online pt. „Projektowanie uniwersalne w bibliotece. Jak usuwać bariery w dostępie do literatury/kultury książki i zapraszać nowych czytelników”, skierowany do bibliotekarzy, edukatorów, animatorów kultury oraz osób prowadzących zajęcia dla osób z neuroróżnorodnością. Kurs jest dostępny dla wszystkich zainteresowanych.

Zorganizowaliśmy wyjazd studyjny do Norwegii, w czasie którego bibliotekarki i bibliotekarze z bibliotek uczestniczących w projekcie z 4 krajów poznawali dobre praktyki działań włączających osoby z różnymi potrzebami. Odbyły się również konferencje i warsztaty, których celem była wymiana doświadczeń i prezentacja efektów projektu.

W czasie warsztatu podsumowującego projekt, zorganizowanego dla bibliotekarek i bibliotekarzy z Polski, Niemiec, Norwegii i Ukrainy, powstały scenariusze zajęć czytelniczych, które można przeprowadzić w bibliotece dla różnych grup osób dorosłych doświadczających trudności w czytaniu.

Przygotowane materiały obejmują trzy scenariusze zajęć, skierowane do różnych grup osób dorosłych:

  • Czytanie wielojęzyczne – zajęcia dla osób dorosłych uczących się nowego języka, w szczególności osób z doświadczeniem migracji. Scenariusz pokazuje, jak wykorzystywać książki dwujęzyczne, by wspierać naukę języka, integrację społeczną oraz budowanie poczucia sprawczości.
  • Drama z książką – warsztaty dla osób z ADHD i/lub dysleksją, wykorzystujące pantomimę, czytanie w podziale na role i pracę kreatywną. Scenariusz podkreśla znaczenie pracy z ciałem i emocjami oraz wspólnego przeżywania literatury jako alternatywy dla tradycyjnego, statycznego czytania.
  • Wspólne czytanie i zabawy z książką – zajęcia dla osób z demencją, wykorzystujące metodę czytania uczestniczącego oraz dodatkowe aktywności, takie jak wspólne śpiewanie, rozmowę i wielozmysłowe doświadczenie.

Scenariusze można pobrać z naszej strony.

Seria „Mosty” – polskie książki projektowane uniwersalnie

Polska seria wydawnicza pt. „Mosty”, obejmuje 9 różnorodnych pod względem formy, gatunku literackiego i tematyki książek stworzonych zgodnie z zasadami uniwersalnego projektowania. Jest to propozycja dla czytelniczek i czytelników o różnych potrzebach i doświadczeniach czytelniczych – także dla tych osób, które dotąd nie czuły się zaproszone do świata książek.
W serii ukazały się: powieść obyczajowa „Przystanek Miłość” Barbary Kwinty, kryminał „Mroczne tajemnice Osiedla Chryzantem” Joanny Jagiełło, biografia „Sprinterka” Anny Kamińskiej, łącząca prozę i poezję adaptacja poematu „Pan Tadeusz” w interpretacji Jarosława Kaczmarka, współczesna wersja klasycznej powieści Jane Austen „Duma i uprzedzenie” autorstwa Katarzyny Majgier, powieść „Rodzinne sekrety” Justyny Bednarek, komiks historyczny „Niusiek. Wojenne losy dzieci maharadży” Moniki Kowaleczko-Szumowskiej i Urmasa Viika, książka obrazkowa Aleksandry Cieślak „Podwieczorek 17:05” oraz dwujęzyczny (polsko-ukraiński) tom poetycki „Notatki z czasu wojny” Oleksandra Korotki i Jarosława Mikołajewskiego.

Zgodnie z tytułem serii, każda z książek jest zaproszeniem do budowania połączeń – między ludźmi, pokoleniami, światami i emocjami. Ma zachęcać do wyboru, inspirować i oswajać czytanie jako przyjemne doświadczenie, dostępne również dla osób, którym kontakt z książką dotąd nie sprawiał radości. Twórcy zadbali zarówno o warstwę edytorską, jak i o dobór tekstów – seria łączy literaturę współczesną z klasyką, powieść z komiksem, książkę obrazkową z poezją. Książki z serii „Mosty” przekazaliśmy bezpłatnie zainteresowanym bibliotekom. Więcej informacji o serii „Mosty”:

Wartość projektu dla bibliotek oraz innych instytucjji i organizacji zajmujących się kulturą, edukacją i społecznym włączeniem

W ramach projektu „Books Without Borders” upowszechniamy nowatorską, sprawdzoną metodę uniwersalnego projektowania książek literackich, dzięki której można zmniejszyć bariery czytelnicze i ułatwić dostęp do literatury różnym osobom, w tym również zagrożonym społecznym wykluczeniem.

Uniwersalne projektowanie książek łączy ideę promocji czytelnictwa (poprzez podkreślanie korzyści z czytania, kreowanie pozytywnych doświadczeń czytelniczych, zapraszanie do czytania osób dotychczas nieczytających) z podejściem włączającym i integrującym społeczność (poprzez upowszechnianie różnych form zajęć, podczas których czytanie staje się wspólnym doświadczeniem). Biblioteki oraz inne instytucje i organizacje funkcjonujące jako miejsca spotkań mogą skorzystać z naszych doświadczeń i zasobów, by wspierać integrację oraz społeczne włączenie w swoich miejscowościach.

Materiały z naszego projektu to wartościowe zasoby edukacyjne, które mogą być pomocne w rozwoju kompetencji bibliotekarek i bibliotekarzy, a także innych osób działających w obszarze kultury lub edukacji, szukających nowych metod pracy z różnorodnymi grupami.

Książki wydane w ramach projektu mogą zainspirować rynek książki do inicjowania nowatorskich projektów wydawniczych, które uwzględnią specyficzną sytuację, potrzeby, bariery i wrażliwość osób nieczytających.

***
Celem projektu „Books Without Borders” jest wspieranie dorosłych osób mających trudności w czytaniu, poprzez zapewnienie im dostępu do odpowiednio zaprojektowanej literatury oraz przygotowanie bibliotekarek i bibliotekarzy do pracy z takimi osobami. Projekt realizujemy w partnerstwie: Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego (Polska, lider), Fundacja Powszechnego Czytania (Polska), Stadt Köln (Niemcy), Lese (Norwegia), Trøndelag fylkebibliotek (Norwegia), Українська бібліотечна асоціація (Ukraina) – partner stowarzyszony.